انتزاع در عکاسی{2}

كهنه جامه‎اي كه زمانی انسانی را همراهی مي‎كرده در ميان مرداب‎ها رها گشته- تك درختی كه بر بلندی تنها و استوار مانده... «چارچوب» در فلسفه و «كادر» در هنرِ عكاسی كار انتزاع را انجام مي‎دهد. رياضيات در مقايسه با ديگر دانش‎ها از انتزاع زيادی برخوردار است. چرا كه كاری با واقعيت و امور جاری ندارد. تا جايی كه به امور واقعی هم چون فيزيك پا مي‎گذارد از انتزاع آن كاسته مي‎شود. پس تجريد يا انتزاعْ بريدن از امور جاری قابل مشاهده است: تا اين جا اين تعريف را بپذيريم. پول كه جانشين كالاست، انتزاعی از آن حساب مي‎شود. كسي كه هديه‎ي تولد مي‎خرد كالايی‎ست با مشخصات فيزيكی. اما كسي كه پول مي‎دهد، مقدار كالايی‎ست كه هيچ تصور عينی از آن موجود نيست. ولي مي‎تواند هر گونه كالايی را نمايندگی كند. ارزش آن بسته به علاقه‎ی گيرنده‎ی هديه مفهوم پيدا مي‎كند: يك دسته گل، اسباب بازی، روسري يا... انتزاع ما را از امور واقعی جدا كرده و در شرايط بي‎وزنی مي‎گذارد. كار انتزاع بريدن از حواس انسانی و به كار انداختن ذهن است. وقتي «اشتراوس» سمفوني «چنين گفت زرتشت» را اجرا مي‎كند، بايد گفت زرتشت به بيانی موسيقی توصيف مي‎شود و بدين ترتيب، كل موضوع به بيانی ديگر درمي‎آيد. پس نمی‎تواند انتزاعی باشد. اما، بيان موسيقايی زرتشت نسبت به بيان نوشتاری داراي انتزاع بيش‎تری‎ست. اغلبِ موضوعاتِ انتزاعی ساده شده و «كادری» بسته دارند. بدون «كادر» يا «چارچوب» نمی‎توان انتزاع را تعريف كرد. از اين رو، تعبيرِ عكسِ انتزاعی به دشواری پيش مي‎رود. نشانه‎هايی كه براي تعبير اثر ياری مي‎رسانند به شدت فرم‎گرا شده و بسته به گرايش و وضعيات درونی تماشاگر تعبير مي‎شود. كوچك‎ترين نشانه‎ي لبخند و گريه در حالت‎هاي چشم و دهان پرتره مي‎تواند با گرايش‎های درونی تماشاگر همراه شده و تعبير شود. بنابر اين مي‎توان گفت، آثار انتزاعی درون‎گرايند. تصويري كه بر روي صفحه‎ی كاغذ نقش بسته، در درون تماشاگر فضايی باز مي‎كند كه همان فضا دوباره سبب تعبير تصوير مي‎شود. ولی، نشانه‎ای كه بتوان با اشاره به آن بتوان گفت اثری انتزاعی‎ست در دست نيست. تنها مي‎توان گفت، پيوند بين نشانه‎ها در آثار انتزاعی متفاوت است. تصويری كه ادبيات داستانی مي‎دهد بر پاشنه‎ی واژه‎ها استوار است. مثلا واژه‎ی «آهسته» يا «آرام آرام» را در نظر بگيريم: «او كم‎كم داشت خسته مي‎شد». چه نشانه‎هايی براي اين گونه احساس مناسب‎اند؟ هر نثر ادبی وزن و آهنگي دارد كه بُردار نشانه‎ها را پيش مي‎برد: نشانه‎ها بستگي شديدی به سبك و سياق متن دارد. يعنی چارچوب متنْ پيش آورنده‎ی نشانه‎هاست. كارگردانی مي‎خواهد از رمان لئو تولستوی فيلمی تهيه كند. اگر او واژه به واژه تصوير سازی كند تكليف چه خواهد بود؟ واژه‎هايی كه تصوير سرراستی ندارند چه گونه خواهد بود؟ مثلا در داستاني آمده است: «او كم‎كم متوجه شد كه...» كارگردان در اين جا چه مي‎كند؟ آن چه در محتواي داستان وجود دارد با چنين روشي از دست خواهد رفت. فيلم بايد وزن و آهنگ داستان را با ضرباهنگ تازه‎اي بيافريند. اما، چيزي به نام «كم‎كم» در عكاسي موجود نيست. چه چيزي مي‎تواند در عكاسي اين واژه را تداعي كند؟ اين گونه واژه‎ها از بازتاب تصوير در ذهن پديد مي‎آيند: زماني كه تصويرْ راهي به درون انسان باز مي‎كند و دروني مي‎شود، يعني تصويري زنجيري توليد مي‎كند كه چيزي افزوده شده بر تصوير با خود بيرون مي‎آورد: همان تعبير اثر. «او براي مدتي دنبال سكه‎ي طلايش گشت...» واژه‎ي «مدت» براي يك كارگردان فيلم مي‎تواند دردسر آفرين باشد. در ادبيات اين گونه واژه‎ها همه چيز را خلاصه مي‎كند ولي در فيلم بايد زمينه‎ي تصوير كردن‎اش آماده شود. مي‎تواند در وسط فيلم بنويسد «مدتي گذشت». اما اين ديگر فيلم نيست بل كه ادبيات است. شايد او دست به نمادسازي بزند: «برگ‎هاي زرد» كه نشان‎گر گذشت زمان‎اند. يا، ساعتي كه عقربه‎هايش سرعتي كند دارند. و يا، دراز شدن سايه و... برعكس حالت اخير، بياني از تصوير مشكل خود را دارد. توصيف ادبي رقص سما كه سرشار از حالت‎ها و رفتارهاي بدني‎ست، براي نويسنده دردسر آفرين مي‎تواند باشد. توصيف اين كه «نخستين بار كه يك كهكشان را ديدم...» با دشواري پيش خواهد رفت. در اين جا، من هم از كهكشان سخن مي‎گويم و هم از حركات ظاهري خودم، هم چون حركات ناخودآگاهِ دست و چشمان و جهش و... و براي ادبي‎تر كردن آن بايد شوري از حالت‎هاي انساني بر آن بيفزايم. كسي كه از كهكشان سخن مي‎گويد ستاره شناس است و كسي كه رفتارهاي ظاهري را توصيف مي‎كند در حد روان شناس و كسي كه شور انساني را توصيف مي‎كند اديب يا نويسنده. بنابر اين، گرد آوردن متني اين چنيني تقريبا ناممكن است. وقتي در لابه‎لاي فيلم از گفتار استفاده مي‎شود ما براي مدتي از متني تصويري دور مي‎مانيم. موسيقي كه به تصوير فيلم مدد مي‎رساند در واقع از به دست دادن تصوير كم آورده‎ايم. اين‎ها شگردهايي‎اند كه كارگردان براي بيان منظور خود به كار مي‎گيرد. كارگرداني كه فيلسوف است (تاركوفسكي) بيان تصويري او دردسر آفرين خواهد بود. واژه‎هاي خشك و خالي فلسفي را چه گونه مي‎توان معنايي هنري داد؟ اين گونه است كه فلسفه هميشه براي هنر مشكل‎زاست. «زمستان است» جمله‎اي‎ست كه به تنهايي سردرگم كننده است. اگر نام «م. اميد» بر كنار آن بنشيند، معنايي حتا سياسي به خود مي‎گيرد. بدين گونه، برخي جمله‎ها يا واژه‎ها از آنِ پديد آورنده‎گان‎شان است و همواره نام آنان را بر خود مي‎كشد. و كم‎كم به يك ايده و يا نشانه‎اي براي بيان اين گونه معناها مبدل مي‎شود: يعني فراگير مي‎شود. خودِ اخوان براي بيان منظور خودْ حالت‎هايي از رفتارهاي انساني را بيان مي‎كند: سرها در گريبان. بدين گونه، به توصيفي از دريافت‎هاي خود دست مي‎يابد كه در بين مردم فراگير مي‎شود.

آثار انتزاعی درون‎گرايند. تصويري كه بر روي صفحه‎ی كاغذ نقش بسته، در درون تماشاگر فضايی باز مي‎كند كه همان فضا دوباره سبب تعبير تصوير مي‎شود. ولی، نشانه‎ای كه بتوان با اشاره به آن بتوان گفت اثری انتزاعی‎ست در دست نيست. تنها مي‎توان گفت، پيوند بين نشانه‎ها در آثار انتزاعی متفاوت است.